-C. Vanlaldika
UTC Library-a lehkhabu thleng thar zingah ka research atana tangkai tur lehkhabu ka dap vel mai mai laiin “The Crisis in Higher Education: Competence, delight and the Common Good,” tih bu Marjorie Reeves ziak ka hmu hlauh mai a. Chu lehkhabu chu The society for Research into Higher Education ho buatsaih (publish) a ni a. Bu pan deuh, phek 98 lek hi a ni a. Bangalore Mizo Zirlaite tan tangkaina a neih takah tiin ka hawh chhuak a, Xerox copy ka siam nghe nghe a. He lehkhabu ka zir mek lai hian UTC pa thenkhatte nen kan titi honaah zawhna pawimawh tak kan zinga pakhat chuan a han chhawp chhuak a, chu chu: “Heti hian life-style leh fashion lamah hian changkang ta zel ila, a tawpah Mizote hian tunge/enge kan an ang? tih a ni. Chhanna pakhat ka rilrua lo lut nghal chu, “zirchianna (critical evaluation) tel lo chuan life-style leh fashion/dress lam ringawta changkanna kan um chuan a tawpah Sap/hnamdang kan ang ang.” Hetiang lama ‘changkanna’ kan tih hi, strict taka ngaihtuah chuan, development emaw advancement lam pawh a ni chiah lova, postcolonial tawngkam takin mimicry a nih zawk hmel hialin ka hria. Kan changkang (mimic) telh telh ang a, a tawpah Sap emaw hnam dang kan la ang dawn a ni. Tun apangin Korean, Sap leh Vai kan ang tan chu a nih der hi! Mahse, kan rilru putzia (moral development) leh, ei-leh-bar (economic development) lama hmasawnna kan ngaihthah a, chutiang lama hmasawnna chuan kan changkanna a umphak si loh chuan, min ti zaktu mai a la ni dawn tlat. Khawvelah hian mikhual (hybrid) kan ni kumkhua tawh ang. (Hybrid hi ‘mikhual’ tiin ka’n let chhin a nih hi). Chu ai mah a la pawi zawk chu, Mizo nihna a bo tur chu a ni. Chuvangin, “Mizo takin engtin nge kan changkan ang a, hma kan sawn ang?” tih hi zawhna dang lo awm nghal, chhiartute chhan atan ka dah that a ni. Zan lamah Hostel-a in awmkhawmnaahte in lo sawiho chhunzawm chuan a lawmawm hle ang.
Ka hriatthiam ve dan mawl tak pakhatah chuan, Education chu ‘Hriatna, Thiamna leh Finna min petu’ a ni mai a. Chu chu ‘All round development’ innghahna pawh a nih hmel hle mai. Heta, kan ngaihtuah tur pakhat chu, Zirna (Education) kan um hian, ‘Hriatna’ (knowledge) chu kan nei mai a. He ‘Hriatna’ avang hian miin a zirlaiah First Class-te Distinction hial pawh a kai thei a ni. Mahse, ‘Thiamna’ nei zui tur erawh chuan, intellectual exercise a pawimawh a, a tul bawk a ni. Chutah, ‘Finna’ tak mai phei hi chu, uluk taka thil ngaihtuah thiamna (critical reasoning) atang lo chuan han neih phak rual a ni lo (hetah hian criticism hi sawiselna hmanrua ni lovin, thuam thatna hmanrua a nih avangin, critical tih hi ‘uluk’ tiin ka letling a nih hi). Bible-in min zirtir dan phei chuan, “Pathian tihna” (Fear of God) nen lo chuan ‘Finna’ hi a neih theih loh hial a ni.
Heng, ‘Hriatna, Thiamna leh Finna’ tel lova Zirna sang zawk hi kan um chuan, literacy percentage-a sang kan nih rikngawtna hian kan ram leh hnam tan engmah hlutna a nei lovang. Chhawrbawk tur teh chiam a nei bawk lovang. Bangalore-ahte pawh hian sang tak takin lehkha han zir thin mah ila, ‘Hriatna’ Van tawng hial pawh lo khawl khawm ta ila, chu ‘Hriatna’ hman tangkai dan ‘Thiamna’ kan neih si loh chuan; tin, ‘Thiamna’ hmang tangkai tura ‘Finna’ kan neih miau loh chuan, Tuifinriata Lunghlu awm ang chauh kan ni dawn a ni. Kan hriatna, kan thiamna leh finna hi kan ram real life situation atan kan hmang tangkai tur a ni ang.
Tunlaia kan Thalai, hriatna lama hmasawn chak em em maite hian, kan Knowledge zau tak mai hi ‘Thiamna’ leh ‘Finna’-in i delhkilh teh ang u khai! Bangalore-a Mizote hi Mizoram tan ‘Knowledge Tank’ ni mai lovin ‘Think Tank’ (thil tangkai ngaihtuahna khurpui) atan i insiam dawn teh ang u! Ngaihtuahna (rational thinking) tak tak tel lo chuan, kan knowledge hi a zau viau ang a, thil hriat pawh kan ngah viau ang a, mahse, kan Knowledge hian ‘Thukna’ a tlachham tlat si ang tih a hlauhawm a nih hi. Thil hre zau (Knowledge zau) hi titi nikhua chuan sawi tur an ngah a, an bula chen pawh a nuam a ni. Mahse, ram leh hnam leh Kohhran tana mi tangkai leh hmantlak tak tak ni tur chuan ‘Thukna,’ ‘Knowledge Thuk’ bawk kha kan chhawr zawk tur chu a ni dawn lawm ni? ‘Knowledge Thuk’ nei tur chuan, ‘Thiamna’ atanga ngaihtuahna (rational thinking) tak tak hman a ngai a. Chu ‘rational thinking’ tak mai chu Mizote hian kan tlak chham fo thin niin ka hre thin. Knowledge zauhnaah hian kan induh tawk a, chutah chuan kan tawp leh mai thin a ni. Einstein-a pawh kha a knowledge a zau hran lova, a thuk a ni zawk lo maw? Knowledge zau, hriat ngah, thuk bawk si kan awm phei chuan ram leh hnam tan kan va hlu dawn em! Hei hi kan ram leh hnam, Kohhran tan pawha kan rualawhna tur chu a ni. Le, hetiang nei tur hian, Bangalore-a Mizote hian tih tur leh tih loh tur enge kan neih ve le? I inzawt theuh teh ang u. Tirhkoh Paula chuan sawi se, “Education-a hma kan sawnna tur a tan hian, hei lo chu Chanchin Tha dang reng a awm lo,” a ti ve hial mai thei a ni. Hei hi, Mizo taka kan changkanna tur leh hma kan sawnna tur chu a lo ni e.
