Ram Pawn Pawisa Hmanral Hi

Tam tak te chuan kan chhut ngailo a ni mai thei, mahse engzat fakau nge Mipui te hian kan fate lehkha zirtir nan a kan ram a pawisa te hi kan hman tih kan hriat a hun in ka hria, he subject hi a ngial a ngan in in chhut dawn teh ang.

Tun hma College kan kal ve lai te kha chuan thlakhat ah cheng sanghnih te hian kan in tla ve em em thin kha a nia, College hostel a kan awm vang te pawh a nia nge, a tlem in lo ti mai thei 1995 lai vel kha chuan. Tun ah zawng khawvel pawh a changkang tawh a, tun hma Shillong pel ngai vak lo khan tun ah chuan kan zirlai tam zawk te chuan North and South India lam ah bu kan khuar ta fur hlawm mai. Heng Delhi, Chandigarh, Bangalore, Hyderabad, Mumbai, Culcutta, Chennai ets ah te hian mizo zirlai chhiar tham fe kan awm ta.

Engvang a Mizoram a lehkha kan fate kan zitir lohna chhan, ram pawn a kan kal tir na chhan tih zawhna hi ka rilru ah a lian hle. Lehkhathiam tam lam ah chuan India ram ah pahnihna kan ni ngei mai. MA, BA rual val pawh kan tam, mahse kan fate rampawn ah kan dah tlat si. A dik a dik chuan kan zoram Educational facilities leh infrastructure neih te hi thiamna tak tak neih nan chuan an la hman tlak loh tih chu a chiang reng mai awm e. Plus two zirlai, a bik in sorkar school a kal ho te hi an khawngaihthlak ngawt in ka hria. Plus two zirtirtu te kan sorkar in an lak hlim khan a tam zawk tih theih deuhthaw te chu, induhsak na vang a lut, thiam reng vang a lut an ni lo tih hi han en hian a hriat ngawih ngawih mai a ni. Net pawh paltlang theilo, an subject pawh zirlai te hnen a sawifiah tha thiam hleilo ho hnuai a zir te tan hi chuan khua hi a var har ve viau ta ve ang. Nawrh te hi an la hrat phian leh nghal a.

A tam zawk contract a thawk a ni a, hlawh pun in sorkar an han kar thin te phei hi chu mi ram sorkar ang nei ve ila chuan an bang phiar tawh ang, an vannei a sorkar dawihzep lutuk ho hnuai a kan ram a la kun mai mai vang hian an la vannei a nih hi. Chu tih rual erawh chuan (heng plus 2 chauh ka ti a ni lo), kan ram pum zirtirtu rual ho hi a ni ka tih ni zing ah hian mithiam tam tak, tih tak zet a zirlai te hamthatna ngaihtuah leh thawk erawh an awm ve tih erawh kan pha theilo ang, mahse mi tlem te vang hian mi tam tak hi kan hmingchhe thin si a, zia lo ngawt mai.

Chuan engvangin nge kan fate phai a lehkha zir tur a kan tirh liam chhan. Mi nu leh pa ten an tih vang mai a ti nge, thiamna tak tak pawchhuak tur a beisei chung a kal tir kan ni nge, kan faten an ngen vang a kal tir tih erawh hi chu nu leh pa te chhan ah I dah teh ang. Duh ai in ka pengkual thui dawn tlat, duhthawh a na ve deuh a ni e. India ram hmun hrang hrang mizo zirlai tamzawk te awm na ah hian ka lo tei kual ve tawh a, heng ka kal na hmun hrang hrang atang a ka tawn hriat leh hmuh te atang a he thu hi ka rilru a lo awm pawh a ni reng a ni. Indian ram khawpui ber Delhi han en ila.

Hnathawk a awm awm nual mahse a tam zawk te chu zirlai an ni fur. Heng zirlai ho te hian in an luah fur a, an in luah ah te chuan television, fridge, computer ets tih vel an nei fur mai. Tin ka hriat an tlem nge chu ka hre lo mahse Mizo tam zawk te khian bike zu han nei fur a! Kan Manipur mizopui zirlai ten a an sawi pakhat ka la hriat reng chu, nangni zing a inkhawm chu a hreawm em mai, fashion show neihna emaw tih mai tur in in inchei nalh thei ropui si a, in class a sang em a, kan rawn inkhawm ve ngamlo a lawm ti in min han hrilh chu! Delhi chauh a ni lo, hmun dang ah pawh hetiang hi thil awmdan a ni ve tho. Bangalore hi hmun dang nen a khaikhin chuan khawsak man san na ber pawl a ni awm e. In luah dawn pawn in zimte one bathroom, sitting room, kitchen leh bed room awmna ringawt luah tur pawn deposite cheng singhnih singthum sen a ngai a, thlatin in luah man ah pawh cheng 2500 atang 7000 chuang pek ngai an ni fur mai. Chuvang tak reng chuan zirlai tam zawk te chuan kan mizo pui te ngei siam PG emaw hostel emaw kan bel tlangpui. Mahse zirlai inluah tam tak an awm ve tho bawk. Heng PG ah hian thlatin fee ah mipa tan sangthum, hmeichhe tan sanghnih zasarih emaw zanga emaw te a nia. Chuan an school kal na man tur nen a han chhut chuan ( hei hian India rampum ang in lo ngai tai la) a lo ber ah cheng sangsarih atang a sangriat vel chu thlatin thawn an ngai dawn ang a chhut theih ani, india ram pum huap in ka tih khi aw. Hmun then khat ah te chuan sangthum atang a sangnga pawn an in daih thei lutuk ang, mahse a average a lak ang in ka,n chhut a ni e.

Thenkhat te hi chu in inluah tawm a awm in pawisa pawh an inchawi sem thin. Chuti a lo nih chuan rampawn a lehkhazir a awm te zat dik tak chu hriat theih chiah ni lo mahse khawi khawi maw source atang a han en a han chhut chuan a lo ber ah pawh rampawn a kan fate lehkhazir a awm te hi a lo ber ah pawh mi singkhat dawn kan tling ang in a chhut theih awm e, a chhan chu register loh a awm tam tak an awm ve a vang hian.

Mahse kan zirlai thenkhat te hi chuan an lehkha mai ni lo hian fiamthu a pawn science an tih ang zir hi tam tak an awm tlat! An zirlai ai a, thildang intihhlimna hmun a hmuh tur tam zawk an awm tlat.Thenkhat tawngkam phei chuan min ti sa zak mai. Mizo mipate bul a awm ai te chuan hnamdang bul awm a nuam zawk ti a, mizo thiltihpui nikhua a an hmel rawn lan ngai reng renglo an awm te hi a pawi a sin. Hnathawk ho zingah pawh kan ni tho. Zirlai tam zawk te thil neih han en hian e, thlakhat a nu leh pa te pawisa rawn thawn awmzat hi chu a hriat theih mai awm e.Tunlai thil changkang ber ber nen an awm a. Cell phone ni se a sing chuang man lo chu hmang duhlo, GPRS leh internet connection nei chuang lo a Laptop leh desktop nei, an zirlai puitu a tan a tangkai na nei miahlo tam tak an awm te hi aw tih mai loh chu han tih vak ngaihna pawh a awmlo a ni ber e. Mipa bike nei lah hi an awm fur zel leh nghal khawi state lian deuh deuh ah emaw hi chuan. Nu leh pa te hi in van fel in in fate hi in va han duat thiam thin tak em! Tiang kawng ah chuan khawvel ah hian a ber in ni mai long maw aw tih theih tur in ni. In lam leh kal lam ah lah hian Air a kal tir theuh in tum emaw ni aw tih theih tur hian in fate hi in han in duat rawn hlawm chu a nia, kan sumdawng mihausa fate hi chu ka hrethiam lutuk, mahse A tam zawk te hi chu kan sorkar officer hnathawk lian fate an ni tlat hian a ni rilru kap chu ni! Kan zoram budget pharh tak a engzat tak kha maw ram pawn ah a lo thlawn in kan hmanral leh ang aw?

A ruhlang rawt a sawi chuan heng zirlai ho zing atang hian kan ram hian enge hlawkna kan hmuh let ang le tih in chhut ngai em? Za a sawmhnih ( Kei phei chuan sawm pawh ka ringlo ) vel ho bak hi chu lak tlak tak hi vang tak an ni. Ni lo se kum tin in chu mi kha mi chuan campus selection a tlingin hna a hmu emaw, UPSC exam ah interview ah a tling tih emaw Net a pass thar tih emaw Dotorate degree a hmu thar tih emaw hriat tur hmun tin atang in hriat tur a awm fur ang chu! Mahse kan va hre si lo em! Chu mi kha mi chu a pass a tih vel bak hriat tur a awm hlawllo chu a nih hi. Pass ringawt hi chu kan tam lutuk, Mizoram ah phei chuan pawl indin tham khawp a pass tam leh employment register a a in ziak lut an pun kumtin hi! Mizoram pawisa hmuhna hnar ber chu Central sorkar atangin a ni tih kan hre theuh awm e.

He sanction hi han tawp thut mai se chuan aw, I ngaihtuah ngai em, puanthuah tel a mahni ram lam pan a haw tur kan tam ngawt ang chu, then te phei chu haw theilo pawh an awm mai thei a ni! In fate pawisa in rawn thawn zat hi e, duh ai chuan a tam deuh chu a ni e. Thla tawp lampang a in pawisa rawn thawn te hi khawi lai dept pawisa pawh pen atang a lo kal te a nih ngawt loh chuan Savings in thiam hle tihna ni tur a ni, tam thei em mai. In thlakhat rawn thawn kan chhut hian thlakhat chhung zawng a nun phung pangngai leh engmah ngheilo leh nei lo a in awm thei si a ni chuan in hlawh hi a va han tam dawn rem rem ve ka ti thin. First class officer ho te hlawh zat kan hria a, kha kan DGP lalber basic pawh kan hriat kha. Mahse in thil rawn thawn en hi chuan DGP hlawh te chu nepte hi a ni ringawt a lawm le! Hlawh nei ve tho kan nia, nun phung khawsak harsat zia te hi kan hre ve tho a sin! Impossible hian in nun ah awmzia a nei ve vak lo a nih dawn hi! In possible tiah tiah hlawm em mai. Hetiang a in nei rau rau a nih si hi chuan Sapram lam ah te hian in fate hi tir liam ula, thiam na tak tak pawh an rawn pawchhuak ve mah na le.

Tin nu leh pa thekhat hi chuan mahni fate lehkhazirlai ngaihtuah pui lem hlei lo a awm mai mai in tam ngawt in ka ring. Ka thian pakhat hausa deuh fa pakhat hian ti hian a ti pek a lawm le, ka nu te chu enge ka zir a ka tih that leh that loh pawh min zawt ngai lo a a tih kha ka la hre reng, tiang ang nu leh pa te hi in awm fur in nia ka rin. Kuhva ei sen tuam tuam pah a ka fa pa fanu chu chu mi college chu mi state ah chuan a awm a chumi kha mi chu a zir ve a ti tulh tulh duh hmel in tam ngawt in nia ka rin ni. Ni lo se warden a in faten a in hman te nen hian kartin in be awm a mawi in ni, chu tih a hnek in warden ten College Pricipal te hnen a explanation pek ngai fo thin te hi a awmlo tur. Attendence a tla te hi an kuh tunlo tur, thenkhat nu leh pa te phei chuan result sum a lei emaw thamna pek hnial lo pawh in awm chek a niang I sawi thuilo mai teh ang, chuti lo zawng min vawhlum duh an lo awm palh a nge.

Tichuan mi singkhat tlinglo hlek a chawhrual in cheng sangruk ah lo chhut ta I la, ( a tlem chu ka ti viau, a pawisa hi! ) thlakhat a ram pawn a kan sum senral chu cheng vaibelchheli (Rs/- 40000000) ang lo ni ta se, a tam ti in lo awm a nih pawn in ngaih dan ah dah ta mai ila, kumkhat ah chuan cheng vaibelchhe sawmnga (Rs/- 500000000) ang vel in seng ang kan nih chu! Vaibelchhekhat hi cheng sawm nawt hian nitin chhiar ta la thla engzat ah nge I chhiar zawh ang ? Rei viau ang, mahse kan Politician te hi chuan an sawi chhuah thiam khawp hi he lam ah chuan a chhiar lam ah chuan buailo phot mai teh ang. Heti hi a nih si chuan heng kan pawisa senral atang hian kan ram ah cheng engzat nge lo lut ve ta ang le? Hmun sawm a then a hmunhnih pawh hi kan hmuh let ka ring lo, chu ti a nih si chuan a lo thlawn in pawisa kan sengral ta tih na em ni ? Nge kan fate educated an nih nan a kan insengral a ni ve a kan ti dawn? Educated ringawt ni tur chuan phai a ngailo, mahni ram ah University meuh pawh nei ve tawh chuan khitiang zat khi kan senral a ngailo ang. Student te pawh kan harh chhuah a ngai, hetiang ringawt a in kal a nih chuan in tan khawvel ah hmun a awmlo. Khawvel hi chu e Survival of the Fittest a ni tak meuh tawh zia in hriat a hun ta e.

Keini mi tlemte zirlai kan awmlai hian vai ho pawh hian lehkha an zir ve a ni tih hi kan hriat a hun lutuk tawh. An ni zawng an theihpatawp bak in an zir a, an zing ah phei chuan kan ram a mipui te hi buai lai a an sawi ang deuh a tlemte te a state hrang hrang a dah darh a chimral mai tham lek kan ni tih hre reng chung a, kan ram tan a tangkai tur leh nu leh pa te DUHTHUSAM tih puitlin ngei tum in tan kan lak a hun tak zet ta e, nu leh pa te duhthusam tih hlawhtlinsak theih loh tluk a hreawm ka tih ka la hre lo, zak in ka,n kun tlawk tlawk mai ani. Engmah a tih theih tawh si loh, a tih theih awmchhun chu tun a mahni responsibility a hlawhtlin chauh mai hi ani ta.

Original Post Date: 2007-11-07
Author: Lalremliana Pachuau

Mizo Politics atchilhna leh Zoram dinhmun

Mizote hi kan ziaktu thenkhatin an sawi fo tawh angin Party atchilh bur mai mi kan ni a. Tun tumah hian kan rama Party kan atchilh lutukna avanga kan hun tawn mek hi i han bihchiang mai mai teh ang. Mizorama Mizo Union a lo din tirh phat atang reng khan Party atchilhna hian kan thlahtute kha a lo zem hneh nghal hle mai tih chu an tawngkam eng eng emaw an sawi chhawn kan lo hriat ve atang te hian a chiang hle a. Union rauvin Mizoram dung leh vang a han fan tak tak lai kha chuan zu hmunah pawh Union leh Zalen pawl kha chuan bel khat an zen za thei ta hauh lo mai a. Party inang lo kha chu kawmchhakpa leh kawmthlangpa pawh an intlawh serh tlat mai a ni an ti. Ka pu (Luke Vantawna) chanchin hi ka pi (ka pu U) hian min hrilh thin. Ani kha lal khawnbawl upa thin a ni a. Vawikhat chu ka pu khan vawk a talh a, a farnu neihchhun ka pi te chhung chu chaweiah a sawm duh hauh lo mai a. Ka pi chuan “” Engtizia nge ni”" tiin ka Pu te inah chuan a va leng ta a. Chutah chuan ka pu chuan tihian a lo chhang a, “” Zalen leh Union-in chawhlui kan kilho lovang”", tiin. He thu ka ngaihtuah chhuah chang apiang hian kan pi leh pute hun, Mizorama Political Party a lo dintan tirh laia Party an ruihchilh dan leh an tan natzia kha a tilang chiang ngawtin ka hre thin.

Kan pi leh pute atang renga chutiang dinhmuna kan lo din chhoh avang chuan Mizoramah Party hrang hrang a lo din hnuah pawh party rilru kan pu lian hle a. Ram leh hnam thatna lam ngaihthah thak khawpin party ngawt kan atchilh a. Mi tha leh fel, rintlak leh chhenfakawm tur pawh kan bialah rawn in candidate mah sela, kan party mi leh sa a nih miau loh chuan kan vote duh hauh chuang lo. Mizo Union hunlaia Party ruihchilh tak tak te tawngkam an sawi thin pakhat, “” Vawkpui pawh in candidate sela, Union anih phawt chuan ka vote ang”" tih hunlai dinhmun atang khan pen khat pawhin hma kan sawn chuang lo a ang ngawt mai. Zorama Political party dintan a nih hun lai atang khan kan ram dinhmun nasa takin sawi danglam a ni tawh a. Mithiam leh lehkhazir sang tak tak pawh kan ramah chhiar zawh mai mai sen loh khawpa tam kan awm ta. Heti a ni chung hian kan ram thatna ngaihtuaha rilru seng peih leh Party ruihchilh bur ringawt hian thatna tak tak min thlen lohzia hmufiah thiam hi kan la tlem em em lawi si ngawt mai.

Mipui rolrelna rama awm kan ni tih chu kan hria a, mahse, mipui duhdana rorel a nih lohzia leh hmasawnna tak tak pawh tura kan ram hruaituten hma an lak nepzia pawh mitin kan hmu reng a. Kan aiawha kan thlantlinte chu kan intlawnsiak a, kan aiawh ahnekin an mahni vua leh vangte aiawhin rorelna thutthlenga an thut mek lai pawhin kan Party mi leh sa an nih chhung chuan kan tan tlat a. Dik lo taka an hnen atanga thilthlawnpek dawn kan beisei tlat te hi kan piansualna pakhat a ni. Mahni tanghma ngaia Politics khelte ngei ngei pawh kan Party mi leh sa an nih miau chuan theihtawp chhuahin an tan kan thawhsak a, an lo tlin hunah kan ram tan hna tha takin thawk sela tih rilru put ai chuan, ‘a lo tlin hunah pawh atana ka vawk ka talhsak avangin ka duhzawng ti turin ka kar ngam anga’ tih rilru pu ranin, mahni hmasialna-a khat chungin kan ram hruaitu tur kan thlang thin a ni lovem ni ? Inthlanah kan party mi leh sa an han chak a, beiseina thar nen dik lo taka hna hmuh ve theih emaw, engmaw tikawng zawng tala hlawkna engemaw tel theih ve ngei kan han inbeisei ngawt a. A mipui hi kan kalsual chhiava tawh a ni. Kan Politician-te siamtha tur hian sawisel leh sawichhiat ringawt lam hi a tawk ta lo. Mahni kan inenfiah a ngai a. Kan dinna kan hriatchian a ngai a, kan duh kan hriatchian a ngai. Kan Pawl Candidate kan venga a lokal tuma vawk ka lo talh vanga ka fapa-in hna a hmuh ka beisei ve na rilru te, kan Party kan tlin chuan kan venga tuihawk luankawr siamthatna tur atana ‘contract te nau’ hmuh ve theih ka beiseina rilru te, khawpuia awm renga thingtlang lama sawn chhuah ka nih loh beiseina ka neihte hi ka paihbo hma chuan engtikawng mah hian he kan Zoram hian hmasawnna tak a pawh hleithei hauh lovang.

He kan Party ruihchilhna rilru vang vet hian kan khawtlang nun thlengin a chhiat phah a. Veng thenkhatah phei chuan YMA inthlanah hial pawh party rilru hian inthlan result a control ta tlat mai. Mipui rorelna ramah hian mipui ten ro kan rel a ni tih hi kan theihnghilh leh thin. Party atchilhna rilru hi kan paih a, mi tha leh rintlak, ram hmangaihtu kan thlanchhuah thiam a pawimawh takzet mai. Vawi tam inthlan kan hmachhawn tawh a, mahse ram leh khawtlang hmasawnna ngaihtuah ahnekin mahni hmasawnna leh sum tlem azawng hmuh ve theih kan beiseina rilru vang vek hian inthlan apiangin kan mit tihdelin a awm thin anih hi.

Kan rilru dazatzia chu kan Zoram hun tawng mek thlir hian a lang chiang thin ngawt mai. Inthlan hmasa-a kan Party mi leh sa kan thlantlin chuan a thutiam ang engmah tihhlawhtlin alawi a nei lova, amah a invur thur thur a, harsa bakberha kan khawsak laiin Bangkok-ah te an chhungkuain an bazaar vel mai mai ani tih kan hriat kar lai pawhin inthlan a lo thleng leh chiah a, a ngai tein kan party candidate anih miau avangin kan vote leh hmiah mai thin zawng anih hi.

Kan inthlan campaign vel boruak lah hi a tawp tawlh tawlh mai. Kan ram hruaitute eiruk nasatzia tlangaupuia kan iak kan iak lai ngei pawh hian mi thenkhat chuan kan biala in-candidate hnen atanga sum tlem azawng han dawn te, rangva emaw tuizem emaw han dawn te kan hreh hauh lova. Thilpek engemaw min han pek avang khan fel ta riauvin kan han ngai ngawt a. Mi thenkhat phei chuan thil engemaw min pek tum hauh lo te pawh kan bial candidate an nih chuan remchangah hmangin zah pawh dawn lovin pawisa te kan lo dil tawp mai zel a. Khawnge kan zonun mawi rinawmna leh tlawm hrehna thinlung te, dikna nunpuina te kha a awm tak le ? Keimahni vawiin ringawt ngaihtuah chunga kan nun hian retheihna kawngah min hruai mek a ni tih hre hauh lovin, rangva min pe theitu emaw, thilpek engemaw min pe theitu emaw chu kan han vote tawp mai a. Hetiang reng reng chuan engtinnge kan tu leh fate hian dikna leh rinawmna te rawn nunpui tura kan beisei le ? Kan tu leh fate Zoram tur hi kan dawn chiang lo a ni lo maw ? Harh a hun tawh takzet mai.

Inthlan laia kan Politician-te hnen atanga sum kan han beisei ngawt thin te, kan Politician ten sum min han pek teuh changte hian i inngaihtuah harh ang u le. Inthlan apiang hian kan Politiciante hian an term hun chhunga an hlawhchhuah phak hauh loh tur sum an seng thin a ni tih te, an sum sen hmuhlet leh chu ram leh hnam hmasawnna aia an target lian zawk a ni fo zawk thin a ni tih te hi kan ngaihtuah ngai em ? Vawiin ni thlenga i lo la ngaihtuah ngai hauh lo anih chuan tun atang hian heng thil hi lo ngaihtuah ve thin tawh teh. Kan ram hi mithiamte leh mi inzirsangte tihhmasawn turah dah suh; nangmah ngei kha i pawimawh. Thlai thar hralhchhuah dan kawngte, zirlaite leh department hrang hrang hmasawnna tur kawngte chu i ngaihtuah chhuak phak ve lo a ni thei. Mahse, mi tha leh dik, ram hmangaihtu tak tak zawngchhuak thiam tur khawpa finna chu i luburah khan dah a ni. I kutah ram rorelna hi nghah a ni a. Party atchilhna avanga mi tha pawh ngaihtuah thei lo khawpa i rilru suksaka i awm anih chuan harhchhuah tum tawh teh. In leh lo neih leh eikhawp neih ringawt avang kha i lungawi tawk a ni thei, mahse, hetiang zela kan ram a kal chuan rei kan daih dawn lo tih hi zawlnei kher lo tan pawh sawi ngam a ni tlat. Inngaihtuah chiang ang u le. Party atchilhna rilru hi bansanin, dikna leh rinawmnain ro a relna ram chu i han din dawn teh ang.

(Note: He thu hi a chhuah chhawng tur chuan coolsoul09@yahoo.com-ah min han hriattir hmasa thei ula, a lawmawm ngawt ang-J)

Original Post Date: 2007-02-24

Author: James CVL Thafamkima

Inzahtawnna hi Mizo hnam rohlu a ni

Thuhmahruai: Mizote hi kan inpawh tlang em em a, kan inngaina in awmkhawm tel telte nuam kan ti a, hnam dangte mit tikham khawpa kan inngainatna kan tihlan chang pawh a awm fo mai. Hetiang taka Mizo nih nuam kan tih chhan leh kan inngainatna chhan hi kawng tam takin a thlir theih ang. Ka thlirna zawn atang chuan Mizo nih nuam kan tihna chhan ber chu kan inzahder thiam a, mi lian leh te, mi hausa leh rethei pawh a tul hunah chuan kan inzahthiam em em a, hnamdang thenkhatte tih angin kan indeusawhin kan inthinhrik ve ngailo hi a ni. Kan inzahderna kan lantir thin dan kawng tam tak zingah kan inkoh dante, mi hming kan lam leh kan ziakdana kan inzahderna kan lantir thin hlutna hi han thailan ve ka duh a ni. Vantlang huap nilo, chhungkhat laina bikte kan inzahna lantirna avanga inkoh thin dan kan nei a, entirnan: Patea, u, ni, etc. Heng hi chu hnamdang zawng zawng pawhin an neih ve a ni a, mi zawng zawng huapin kan hmang ngai lem lo. Ka ‘ni’ hi mi zawng zawng ‘ni’ a ni ve kher lo. Hetianga chhungkhat laina hnaite kan inzahtawnna hi a hlu em em a, mahse ka sawi tum zawk erawh chu Mizoten kan chhungkhat laina hnai nilo pawh kan inzah tawnna chungchang hi a ni.

Hming Lam: Mizote hian midang hming lam leh kan kohnaah inzahtawnna kan lantir thin. Kan inkohnaahte, mi hming kan lamtein an an hming pumin kan lam lawl lawl ngai lova, an hming phelin kan inkoin an hming kan lam pawhin an hming phelin kan lam thin. Mizoram khawchhak lamah phei chuan midang hming hi lam (syllable) khat aia tama inkoh hi nuamlo an ti thin. Hming phela inkoh leh inlam sak hi Mizoten kan chin thin dan kal lai mek reng a ni a, hmanlai ata tawh kan inzahtawnna kan lantir thin dan a ni a. Hnamdangte zia laa intihchangkan vanga midangte an hming puma koh lawl lawl leh an hming pum lam fak fak hi chindan mawilo tak, Mizo ze dik tak chuan a tih ngai loh a ni.

Nula leh Tlangval: Hmeichhia tupawh, rilru leh taksa puitling a lo nih chhoha khawharinah te a kal ve tan atang hian ‘Nula’ ah kan chhiar tan thin. Chutianga hmeichhiain nula rilru a lo put tawh chuan khawtlang thil leh Kohhran thilah a hming kan lam reng rengin ‘Nula chumi kha mi chu’ kan ti tawh thin. Pawimawh (Official) thilah reng reng chuan an hming lawngin, a hau ngawt chuan kan lam ringai tawh lova, vantlang zah an phur tawh a, an hming bulah ‘Nula’ tih kan ziak langin kan lam ri tel zel tawh thin. Hetianga Vantlangin ‘Nula’ nihna a pek tawh chinte chuan khawtlangah mawhphurhna lian tak an nei ve nghal a, ‘Nula’ tih tura ngaih bik thil tam tak kan nei a, chung thil chu ‘Mizo nula’ chuan hlen chhuah ngei a ba let ve thung a ni. Khawtlang tan an tangkai em em a, chuvang chuan khawtlang pawhin a ngaipawimawh a, nulate humhim chu mitin mawhphurhna a ni thin. An rem tihna lova an hnute khawihsak chu hmanlai a ta tawh thil runthlak(Serious) tak a ni a, lei an chawitir ngei thin. Hetianga hnamdang tam takte anglo taka khawtlang huap thiltihkhawm (Programme) tin renga  kan nulate kan chhawr tangkai thin hian kan nulate kan zah a, kan ngaihsan zia a tilang chiang hle a ni.

Mipa tupawh, a rilru leh taksa a lo puitlin a, mithi leh khawhar Ina kal ve nachang a hriat tan atangin ‘Tlangval’ ah kan chhiar tan a, Pawimawh thila an hming kan ziah leh kan lam reng rengin an hming bulah zah takin ‘Tlangval’ tih kan ziakin kan lam ri tel kher tawh thin. ‘Mizo Tlangval’ nih chu thil chakawm tak ni tur khawpin kan ngaisangin kan fak a, mahse tlangval tihtur leh tihawma kan ruatsak erawhchu hna hrehawm leh tlawmngaih chhuaha thawhngai vek a ni lawi si thin. Mizo tlangval bulah chuan hmeichhia leh naupangte, tar chaklo zawkte an thlamuang em em thin. A chhan chu Mizo tlangval tawhphawt chu puihngai an awm hun apianga ‘Puitua’ an nih zel thin vang a ni. Hetianga tlangvalte hi khawtlang tana mi tangkai an nih thin avangin kan zah a, kan ngaisang a, Mizo khawtlang nunah hmun pawimawh tak an luah tlat reng thin.

Pi leh Pu: Hmeichhia tupawh vantlang pawmpuia pasal a neih chuan ‘Pi’ nihna hi Mizoten phal takin kan hlan thin. Nula an nihna a tawp a, ‘Pi’ nihna an lo chang ve tawh thin. An hming kan lam changte, kan ziak leh kan koh pawhin an hming bulah ‘Pi’ tih chu zah takin kan dahsak ve thung tawh thin. Pi nihna nei tawh chuan mi zah an phur a, tlangval hawklak pawhin an chhaihfiam mai mai ngai tawh thin lo.

Mipa tupawh vantlang pawmpuia nupui nei chu Mizoten phal takin ‘Pu’ nihna kan hlan thin. An hming kan lam leh kan ziaknaah te, kan kohnaah te ‘Pu’ tih hi kan lam ri tel zel tawh thin.

Pi/Pu tih hi Mizoten inzahna tawngkama kan hman thin a ni a, hnamdangte chuan Pi/Pu a koh phua an ngaihte chu mi hausa leh mithiamte,  hnamtha te, khawtlang leh ram hotute leh anmahni aia chungnungte a ni fo thin. Mizote erawhchu in zahtawn tlat thin hnam kan nih avangin mahni aia mawl leh retheiteah pawh inzahna entirna hi iai hauh lovin kan hmang zel thin. Inzahna tawngkam tela koh tur hi Mizote chuan an sum leh pai dinhmun emaw, an thiamna lam emaw kan en ngailo. Mi rethei leh mawl tak pawh nisela, kawppui nei tawh an nih chuan ‘Pi/Pu’ nihna hi phal takin kan hlan mai thin. Hei hi Mizote chindan hlu tak niin ka hria. Chi inthliarna nasa tak awmna India ramah hian hnam sang zawkten Hnam hniam ‘outcaste’ te hi ‘Pi/Pu’ ti hian engtikahmah an ko ngai dawnlo niin a lang. Chu ai chuan Ui hi ‘Sir’ tiin an ko hmasa zawk mai thei. Keini Mizote erawh chuan mahni aia mawl leh rethei zawkte pawh zah takin ‘Pi/Pu’ tiin kan inko hreh hauh lova, hei hian min tipumkhat a, min inngainattir a, Mizo nih a tinuam em em a ni. Officer valai leh thiamna sang tak pakhat pawhin a peon hi pu tel kherin a ko thin a, chumai nilovin an officea ‘Pi/Pu’ awm apiang chu ‘Pi/Pu’ in a ko vek a, Mizo rilru dik tak chuan chu officer chu a hmusit hauh lova, a ngaisang em em zawk a ni. Hetianga kan inzahderna kan lantir hi a ‘Christian’ em em a, Lal Isua zirtirna nen pawh a inzul hle a ni. Hnamdangte chu an aia hniamte chungah thiam takin an lo intilal pawh a ni thei e, Mizo chuan a Mizopui chu phal takin a nihna chu a hlan ang a, a nihna dan ang takin a hming a lamin a ziak mai thin tur a lo ni.

Tlangkawmna: Tunlaiin hnam thenkhatte tihdan anga hming lawng chauh inlamsak leh inziaksak ching kan lo chhuak tan ta mek a, hei hi thil pawi tak a ni. Hetiang mite thu ziak leh anmahni ngei pawh Mizoten kan ngaisang lova, mi chapo, mi intivei angah kan ngai thin. Mizo dik tak, pawlhbuai loh rilru chuan mi dangte a zahder thin a, a kohdanah te leh ziak danah te chung chu a tarlang thin. Kawppui nei tawh an hming puma lam lawl lawl maite hi a Mizo zia lova, inawpbeh hmang, midangte hnuaichhiah thin hnamte chin thin dan a ni a, Mizote chindan mawi tak thlak nan chuan hman phal tur chi niin a langlo. Inzahder taka kan inkoh thin avang hian Mizo zingah chuan kan ropuina a tlahniam ngai lovang. Midangte zahderna pawh nei hauhlo chu Mizo zingah chuan an ropuina a tlahniam a, mi chapo leh intiveiah mitten an ngai mai thin. Hetianga kan inzahna hian Mizote min thuikhawm a, rethei leh hausate kar kak zau tur a tizim a, mi mawl leh retheite tan hmun ropui a kian a, miropui leh mi thiamte ropuina a tizual thin. Chuvangin he Mizo hnam chindan mawi tak, inzah taka kan inko thin leh inzahna tela hming kan inlamsak thin hi I ching zui zel ang u.

Original Post Date: 2006-12-30

Author: Rev Sairengpuia Sailo

Kan Inpumkhat Thei Ang Em?

Mizote hi hnam azawnga inlungrual lo leh inpumkhat lo ber kan ni e ti a tlangau chiam chiam mai hi awm ta sela kei chuan ka mawh lemin ka inring hauh lo mai. “Lungrualna Zion Tlang” an tihah pawh hian lawn ve ta ila kan chutih he hu vak zu inring hauh lo ia. Inpumkhat hi a tul lovin ka duh love ti a rawn iak ve ngawt phei chu ka niin ka inhre bik lo. Hun kal tawh han thlir kir ila Inpumkhatna beisei leh zawnga rual u zawkte hma lo lak tanna khan thangkhat lian mai aia rei zawk a liampui tawh mek laiin vawiin ni thleng hian a hlawhtlinna hmel kan la hmu lo hi chu a luhai thlak ka ti lam deuh a ni ta.

Lehkhathiam leh khawthlir nei zau inti deuh chin chuan inpumkhatna hian kan hnam naupang tak mai tan hian rah tha tak leh duhawm tak a chhuah dawn a ni tih an thlir phak kar mai tih hai rual a ni lo. A dik pawh a dik hle ngei ang. Hmawlh te pawh a mal mala a awm hran thliah thliah chuan awlsam takin kan ulhtliak zung zung thei mai a, mahse a huhova an awma an intelruh tang chuan thapui thawhin puanven sawichhing meuh pawhin han sual chiam thin mah ila bei a dawng thlawn mai lo thei lo a ni. He MIZO hnam naupang tak mai hi kan inpumkhat loh chuan kan chhehvel a cheng hnam dangte hian min neksawrin awlsam takin min chim rel mai thei tlat a ni. Ideology chi hrang hrang hmangin min han bei tak tak mai teh sela zawng upa tawng takin chawhma tang tur pawh kan awm lo mai thei a ni. Kan population te lah hi a la tlem laileng. Hitler-a kha lo tho lehin Juda mi a rawt ang khan keini Mizote hi min han rawt ve teh mai se zawng kan mang chiang awm mange. Chutiang khawpa ralpui phiara phiar pawh dawl zo lo in inpumkhat kan la harsat ve tumhrang hian kan mithiamte leh khawhawi zau deuhte thlunglu kan ti hai nasa teh ang chu!! “Aw a na, ka tuar thiam lo” tiin ni tla vanvuaiin indawm kun reng mah se thiamloh chantir reng reng suh ang che. I luhlul tukhum pawn vang liau liau a ni tlat. Inpumkhat I duh loh avang hian “an thisen mawh chu I hnenah phut let a ni ang” tiin van angel rualte’n hlapui an rem khum mai ang che tih hi thil ni thei tak a ni tihte hi hriatthiam a hun tawh viau ania.

Mizo hnahthlak hnam chi hrang hrangte hi zai khata luan duhin inkaihkuah tel tel duh hnam ni ila chuan kum1960 hma lam atang tawh khan kan inhmangaihna hian thlan hluam khawpin min inpawm tir vawng vawng tawh ngei ang. Manipur-a Hmar chenna bial Senvon khua a “Inpumkhatna” neih beisei a Senvon Convention te khan rah tha tak a chhuah ngei ang mawle. Mahse kha Convention, Mizo history a hriat reng hlawh tlak tak ni thei tur kha hriat reng hlawh tlak ni turin kan siam hlei thei lova, thangthar zawkte phei chuan enge a nih pawh kan hre miah lo a nih awm hi maw. “Inpumkhatna” hlutzia an lo hriat lawk avangin kan pi leh pute khan MIZO puanzar hnuaia lungrual taka len za an lo relna hi kum 1960 hmalam daih tawhah khan a tobul chhui let tur a lo awm reng tawh a. Han chhui let hian Senvon Convention thiltum leh beisei kha a ropui tehlul nen mahni chi bil chawi len kan duhna avanga a rahchhuah tha hmuh tur a awm lo mai hi uihawm ka ti bang thei lo a ni. Ka’n sawi leh talh teh ang, kha Convention kum 40 hmalam daih tawh a mi kha lo hlawhtlingin lo zichhuak ta mai se chuan vawiin a kan buaina tam tak hi kan pumpelh ngei anga, nunna tam tak kan chhan thei tur. Mahse, tunah chuan a tlai zo ta! Chi bil anga mahni hma kan sial thui luatah a rah kan seng ta mawlh mawlh mai a nih awm hi maw.

“Inpumkhatna” tih hi thil ropui tak a nih tehlul nen, kan chak in kan duh tak tak lem lo em ni aw ti a ngaihtuah chang ka nei leh tlat thin. A duh tak tak mite chu awm tho mah se, mawihawih kan zawn vang lek fanga thinlung atanga chhuak ni si lova tawngka chauha sawi ve satliah mai mai kan tam hle ni te hian ka hre thin. Tin, a hlutna leh a tulna, a tangkaina leh hlawkna leh hmasawnna a ken tel turte hre reng chunga finna leh remhriatna, tha leh zung seng tam tak kan awm bawk a. “Inpumkhatna” han tih hi a ropuiin a mawi a, mahse a hlawhtlinna hmel hmuh hi kan beisei tak tak ngam ang em? tih zawhna chhang tur hian ka cho che a ni.

Tuna kan khawsak zia hi kan thlak danglam thut a kan piangthar san ta dial te a nih loh chuan “Inpumkhatna” hmel hmuh hi ka inring mang der lo mai. Mizo hnahthlak hnam chi hrang hrangte’n kan “Jerusalem” a kan lo neih a kan lo ralkhat ngainat ve em em “Aizawl” khawpuiah ngei mai thawk khat lai khan Mizo I, Mizo II etc. tih tawngkam tualleng tak maia hman a ni awma an sawi te khan ngaihtuahna a ti thui vawng vawng. Juda mi chu khawvel khawi hmunah pawh khawsain inbengbel mah se a tan Jerusalem chu Jerusalem a ni reng tho. Lungleng tak leh thlahlel tak maia a va chuaikai nikhua pawhin “nang chu USA emaw Myanmar emaw a khawsa i nih avangin Juda-II i ni” an lo tih awm thawm kan hre lem lo. “Jerusalem” khawpui a luh tawh chuan Juda mi tu pawh mai hi an tlangtlain an ngampa sarh vek mai niin an sawi thin. Hei vangte pawh hi a ni mahna “Jewish Diaspora” tel lova khawsa hlei thei lo ang hial khawpa kan ngaihsan em em Israel sawrkar hi a inrelbawl ni. Ama mi leh sate chu khawiah pawh awm sela a hmangaiha a ngainat em em tlat avang leh an thlavang a hauh nasat thin em avang hian an ram sawrkar tan an neih leh thiamna leh finnate pawh ui lovin an  hlan mai a ni. Keini ve erawh chu kan chutih ve loh avangin tunah hian kan lo hetih phah ta a nih hi. Mizoram pawna cheng kan unaute’n ngaina taka Aizawl khawpui an rawn luhin “warm welcome” lo pek ahnekin an hnunglam atangin kan lo nuih ru tet tet a, fiamthu thawh nan te kan lo hmang kual vel. Engtin nge hetianga kan khawsak chhung chuan kan zingah lungmuang leh neitu chan chang takin Aizawl khawpuiah an khawsak ngam tehlul ang?

Zep thu a cheng lo, an “standard of living” a hniam zawk ni a kan ngaih avangin kan hmusit a ni. Tunge pha ngam kan awm em? An thuam leh incheina kan en a, keini angin Nike, Alan Paine, Hoffmen, Spykar, Allen Solly, etc. leh show room atanga lei ni lo tih chiang tak mai thuam an inbel avanga kan hmu hniam ringawt hi sim a tha hle mai. Tin, chhungkaw chawmna tur atan ti a thahnemngai tak maia sumdawng rawn vei vak thinte pawh hi kan “business partner” an ni tih hrechianga zahawm taka kan lo dawr ve te pawh a hun viau tawh a ni. Tih tak em-ah chuan a lo nuihtu te hian kan tluk lo. An ni chu mahni ke a din tumin ram hei leh chen an rawn tla thla a, keini erawh chu mahni nu leh pate thawhchhuah sa eiin kan in la changkang thlawn ve ringawt. Kan nihna inhrelo khawpa bual at in kan awm a, anni erawh chuan an nihna leh dinhmunte an hriat avang leh rualawh nachang an hriat avangin midang kuta innghat lovin huaisen takin an rawn penchhuak zawk a ni. Hei hi kan ngaihsan em em “Sap ho” nun dan a ni tlat. Mahse kan haider lui tlat. Hei hian kan mawl zia a tilang tlat. A pawi lutuk tlat. “Inpumkhatna” daltu a nih avangin sim a tha hle.

“Inpumkhatna” hi thil tha zawk beiseina avanga chan/hlan kan neih ngam hma chuan kan hlawh chhuak lovang tih a rinawm. Hnam tin, chi tin, hmun tin hmun tang atanga fuankhawm a Mizo puanzar hnuaia “inpumkhat” kan tum a nih chuan tuarna leh channa engemaw tal tel lo chuan thlen theih a ni lo. Heta tuarna leh channa tih hian taksa tawrhna leh in leh lo channa lam a sawi lova. “Inpumkhat” hi kan duh takzet anih chuan kan thinlung a dai min dangtu, “Great Wall of China” aia chhah zawk leh sang zawk hi chhu chim turin a tul dan ang zela kan tawrh a kan chan ngam a ngai a ni kan ti mai chauh a ni. “Inpumkhatna” kawng kan zawhna kawnga dai min dangtu langsar ber leh lian ber mai chu “tawng” hi a ni. “Inpumkhat turin tawng khat neih kher a tul a ni tih hi engtik lai mahin tehfung a tling ngai lo. Kan hriatloh leh kan mawl luatah tehfungah kan ngai mai chauh a ni” ti a tan khawh tlattu an lo awm pawh a ni thei e. Ni e, Mizo hnahthlak hnam hrang hrangte hi mahni theuh a tawng nei hrangin kum tam tak kan lo khawsa tawh a, mahni tawng theuh kan ngainatna hi kan thinlungah a bet nghet tawh em em a. Hei vang hian hetiang ngaihdan hi a lo chhuak te pawh a ni mah na. Mahse, mahni hnam bil tawng kan ngainatna avang hian “Inpumkhatna” hi kan hralh phal dawn em ni?

“Tawng” hrang hrang hmang hnam hrang hrangte hian Mizo puanzar hnuaia inpumkhat kan duh takzet a nih ngat chuan mahni “tawng” theuh hi kan sacrifice a “lingua franca” nei tura hma kan lak ngam a tul. Hnam bila tawng kan nei hrang thliah thliah hian tlang leh mual aiin “Inpumkhatna” kawng kan zawhnaah hian min dang zau zawk. Tawng chi hrang hrang hmang reng chunga puanzar pakhat hnuaia inpumkhat kan tum lui tlat a nih chuan beisei a sang vak thei lo. Engemaw chen chu hlawhtlingin han intelkhawm tel tel thin mah ila kan tawng hman a inan miau loh avangin kan lo in hrepawh mumal thei lova, thinlung inpawh tak leh zep ruk awm miah lova inkaihkuah dial dial a harsa tlat.

Kan hmel leh pianzia, kan culture leh tradition, leh kan engkim mai hi inangin inzul em em vek mah se “tawng” khat hmang kan nih loh miau avangin harsatna kan tawk leh nge nge thin. Tlang hranah lengin hmun dangah khawsain inbengbel daih mah ila tawng khat hmang kan nih na na na chuan kan thinlungah inpawhna, inunauna, induhsakna, inngainatna, inhmangaihna te hian hmun an chang reng a. Tawng khat hmang na na nate hi chu tlang leh mualin min dangin min ti hrang zo chuang lo. Hmel la inhmu ngai miahlo leh la inhre ngai miahlo pawh ni ila tawng khat hmang na na nate hi chu vairampur a ni emaw sap ram a ni emaw a dang chuang lo, kan inngaina nghal chat mai a nih hi! Hei vang hi alawm zin veivak mite pawhin an zinna tur khuaah tawng khat hmanga an biak theih tur mi an awm leh awm loh an bengvar fo thin. Hei hian tawng khat hmangte zingah ngat chuan inunauna leh inngainatnate leh pumkhat nih inhriatnate hian a hrana tha sen leh ngai tawh chuang lovin chi a tuh nghet viau a ni tih a tilang chiang hle awm e.

A tlangkawmna atan chuan “inpumkhat hi kan duh tak zet anih chuan mahni zawn theuh a sacrifice tur kan neih hi I sacrifice ngam ang u; chuti anih loh chuan beisei leh thlahlel em em ni awm fahrana kan sawi fo thin inpumkhatna hi thu chauh mai, a tak hmuh tur awm chuang si lovin boruakah a thamral mai mai tho ang; chu ai chuan a sawi pawh sawi tawh lo law law zawk ila a hahdam thlak letling zaw phian mai lo’ng maw?” tih hi thahnemngai takin kanbelh ve leh hram ange.

Original Post Date: 2007-05-30

Author: K. Laltlankima

Live-in relationship

Hun tam pawh a la vei awm love, kum tam a liam pawh ka la ring chiah lo heti tak maia khawthlang nunzia kan chhawm chhoh tanna hi. Heti tak maia khawthlang nunin Mizote min chiah hneh ta mai hi a chang chuan mak ka ti a, a awm viau a hriat nachin lah ka nei lo a ni hek lo. Sap hovin kum engemaw zat min awp ve a, tin, kan ramah mingo Missionary an lo lut ve leh bawk si nen, Mizo te hian Sap nunzia kan ngaisang ta em em mai ni berin a lang. Hei vang hi a ni chek ang chu, mi tam tak, a bik takin thalai te hian an tih ang chu mawi leh dik ta viau a ngaiin an nunzia kan entawn a, phak chiah si lovin a remchang ni a kan hriat chin chinah rualawhna avangin a äwm leh mawi pawh thlu hlei thei lovin kan lo tul pui ve vak mai zawng a nih hi.

Kan hetih vang hi a ni chek ang chu tun hma a Mizo zinga hriat hlawh lo tak leh arkhual ang maia ti dek thin khan ngampa taka min rawn luhchilh ve tak mai nachhan chu. Hneh tumin min rawn luhchilh a, keini lahin lo do let ta’nge pawh ti lem lovin kan lo tlawm duai duai a, tuna chin hun rei lo te-ah kan hnam leh khawtlang hian a la chhiatpui lovang tih pawh rin ngam harsa tak a nih tak hi. Kan Zoram chhung ngeiah a la hluar lovin hriat a la hlawh lutuk lem lo pawh a ni thei e, mahse ram pawna khawsa thalai tam tak zingah chuan chi a tuh mek a, a thang lian chho mek a, tuna chin reilo te ah a rah seng tur a awm  thuai tawh mai thei asin.

‘Suala nun’ tiin an lo sawifiah thin a. An uar em em na ram, kan ngaihsan em em ni lawi bawk si America ramah khuan thawkkhat lai phei kha chuan a do-na turin dan leh hrai felfai tak an zam phah hial a. American thalai zingah khuan nupa ni si lova in khata khawsa dun hi an tam hle a, kum 2000 chhiarpui atanga an hmuhchhuah danah chuan chhungkua anga khawsa zawng zawng zinga 3.8 million te chu inneihna mumal tak nei miah lova khawsa dun zu ni teh tlat a!

Khawthlang rama thalai tam tak te zingah khuan nupa ni si lova in khata khawsak tlan pawisak lohna hi a lian ang reng hle a, ram tam zawkte khuan an äwn zaw-mah emaw chu aw tih theih tur khawpin thalai zingah a hluar a ni. Public and Private Families: An Introduction tih lehkhabu-ah Andrew Cherlin-an a tarlan dan chuan Sweden ramah khua nupa tuak awm zawng zawng deuh thaw te khu an inneih hma a khawsa dun hmasa phawt an ni a; tin, nau piang zawng zawng zinga a zatve deuh thaw te khu hetia duh dah taka khawsakna atanga rawn piang an ni tih a chuang kuau mai nia. US News and world Report ve thung chuan chhungkua anga khawsa zawng zawng zinga 30% te chu inneihna mumal tak pawh awm chuang lova khawsa dun mai mai an ni tih a tarlang a, The Economist (Feb. 1998) ve thung chuan Britain ramah chuan nupa tuak zawng zawng zinga hmun li a thena hmun thum zet te chu inneih hma hauh atanga khawsa tlang tawh an ni tih a tarlang ve mek bawk.

Nula tlangval khawsa dun/tlang te hian hetia an awm na-chhan chu nakina an inneih hunah hlawhtlinna an hmuh an beisei vang a ni tiin an sawi teh tlat a. Hetih lai mek hian chik zawkin han ngaihtuah ta ila he suangtuahna emaw ngaihdan emaw hi a nihna tak phawk fuh chiah si lova hriatsual palh vang mai mai a nih a rinawm hle. Mi hrang hrang zingah nupui-pasal inzawnna atan ngaihdan (theory) tam tak a piang thei awm e, chung zingah chuan inneih hmaa lo khawsak dunna hian inneih huna an nunah a innei a te tan ngialngheh zawkna a thlen theih ring zawk te pawh kan awm mai thei. A tak ram han thleng ta chiah ila chuan he ngaihdan hi a letling thawk a ni thung mai lovang maw ti a lo inkhap pawl pawh kan awm ngei bawk ang. Inneih hma hauh atanga khawsa dun nula leh tlangval te hi han innei ta teh reng  pawh ni se rei an daih zawh rin ngam a harsa hle a; tin, nulat tlangval laia lo khawsa dun ngai miah lote ai chuan a lo khawsa dun tawhte zingah hian inthenna pawh a hluar zawk ngei ang tih a rinawm.

Zir mite zirna eng atanga a lan dan chuan nupa kara inthenna hi 50% velin nulat tlangval lai atanga lo khawsa dun tawh te zingah hian a sang zawk tih hmuhchhuah a ni a; mithiam thenkhat te erawh chuan 80% laia a san zawk thu an tarlang a ni. America ramah khuan nula tlangval tam takte chu nakin a inneih theih ngei beiseiin in khatah an khawsa dun thin a,  mahse chung zinga 40% vel lai te chu an inneih tak tak hma in an in ti taurau a, inneih tak tak puitlin zo lovin an inthen leh ta thin a ni. Ben Young leh Dr. Samuel Adams te ziak, The Ten Commandments of Dating – ah chuan hmeichhia 70% vel te hian nakina inneih an beisei avangin an ngaihzawngte in khatah an khawsak pui thin a ni tih a tarlang a. A taka a rah chhuah hmuh tur erawh a duhawm lo hle thung.

Thalai thenkhat zingah mipat hmeichhiatna hi zalen taka duh hun hunah, kan duh apiangte nen emaw, a remchan hun apiangin emaw-a hmang mai thei tura zalenna neia  inngai kan lo awm palh a nih chuan chu ngaihdan chu min siamtu Pathian-in kan khawsak phung atan min rel sak ngaih pawimawh lohna leh  kan chhia leh tha hriatna tih kiamna leh tih hmingchhiatna nasa tak a ni thei ngei ang. Thalai thenkhat zinga thil thleng pawi tak mai chu mipat hmeichhiatna hman kawnga kan fimkhur tawk zo ta lo leh a bik taka hman atana Pathianin a ruat a ni tih kan ngai pawimawh zo ta lo fo hi a ni. Hetiang rilru pu hi tunlai mi inti tak tak thalai zingah a hluar zel dawn a nih chuan kan ram hmel a hem anga, kan sakhaw hlutna a kiam anga, kan hnam hmingchhiatna zakhua mai tur chauh a ni dawn a ni.

Mipat hmeichhiatna hman khawloh hi sual lian tak a ni a. Kan Pathian thu chuan “…….mipain a nu leh a pa a kalsan anga, a nupui a vuan ang…..” (Gen. 2:24) ti in min zirtir a. Pathian ruat danah chuan mipa chu a nupui chauh vuan tur a ni a, khawilai emaw a a chhar chawp kuah lawr mai mai tur a ni lo. Mahse mihring tung chhova kal te zingah  hian mipa leh hmeichhia mihringa min dintu leh min siamtu hian kan tana tha tur tinreng a lo duang lawk fel vek tawh a ni tih pawm duh tlat lova ring tikhawng lui tlat kan awm thin a, Pathian rilru kan ti na fo reng bawk a nih hi. Kan Pathian hi inneihna dintu a ni a, chu inneihna chu nupa inkarah leh khawtlang chen pawha inlaichinna tha zawk leh ngialnghet zawk kan neih theihna tur atana min dinsak a ni tih kan pawm thiam a tul hle awm e.

Nula tlangval ni si nupui pasal ang maia khawsak dunna hian khawtlang tan thil tihbaiawm tak a thlen thei tih hriat a pawimawh hle awm e. Hun hlui liamta kan thlir chuan inneihna thianghlim leh chhungkaw hlim tak te hi khawtlang nun siamthatu pawimawh tak leh tangkai tak an ni tih kan zir chhuak thei awm e. Mi sang tam tak te chuan inneih hma hauh atanga chenho an thlanga, chu chuan hlimna leh lawmna thuk zawk a pek theih an beisei a, mahse a tak ramah erawh chuan chu an beiseina chu beiseina beidawnthlak a ni lawi si.

Original Post Date: 2007-05-18

Author: K. Laltlankima