Kan thupui hi a zau hle mai a. Mizote hian kan vela hnamdangte leh kan chenpuite nen hian engtinnge inlaichinna tha kan neih ang tih lam hawiin sawi ta ila.
Hnamdangte tih hian Mizo nilo (mizo hnahthlak nilo) hnam dang zawng zawng te huaptir vek ta ila, chuti a nih chuan India ram chhungah pawh chi tam tak kan awm a, India ram pawnah phei chuan a tam lehzual.
India hmarchhaka tlangmi te nen hian kan nun leh khawsak phung a in ang deuh a, mahse Mizo nundan leh anni nundan chu a la danglam viau thova. India rama tlangmi dangte leh phai-vaiho kan tih nen phei chuan kan nun leh khawsak a in ang lo hle. Hetiang hi a nih avangin Mizote leh hnamdangte nen kan inkar thu leh kan in laichinna hi sawi tham a tling a ni. Kan eizawnna avang leh thildang tam tak avangtein hnamdang kara veivah leh khawsak a lo ngai tam telh telh a. Hnam dangte nen kan inkara titoh a awm reng hi a dik lova. Boruak tha tak a awm reng hi a pawimawh em em a ni. Chuvangin, hnamdang nen inlaichinna tha leh in unauna tha nei turin heng te hi a pawimawh a ni.
1) Rilru put dan phung: Mizote rilru put dan phung hi thil pawimawh tak a ni. Tunhma British sawrkarin min awp hma, 1890 hma lamah chuan Mizote hian milu lak kan ching thin a. Hnam dangte chu engah mah ngai vak lovin hmelma enin kan en a ni ber mai. Chu rilru chu tun thleng pawh hian kan la pu deuh em ni ? tih tur a ni.
Hnam dangte hi kawm ngeih vak lo, hmusit rilru tlat kan ni a. Mi han biak vel pawh peih lem lo, ngawi mai mai kan ni. Hei hian Mizo te hi harsatna min siam phah hial niin a lang.
Mi changkang zawk ten an chin dan “Hi” “Hello” “How are you ?” han tih mai pawh duh lo. Chu chauh chu ni lovin, anmahni kan ngei emaw tih mai tura lang chhuak tlat fo kan ni a. Aia upa zawk leh, kan aia chung zawk te pawh zah hmelpu a awm duh lem lo, nun dan phung (manner) hre lo ang tlat in kan awm thin. Heng hian hnamdangte nena inlaichinna tha neihna kawngahte hian harsatna min siam fo thin. Chuvangin kan rilru put dan phung induh deuh ngulhna leh mi biang biak peih vak loh te hi simin hawihhawm (polite) takin awm ta zawk ila, hnam dang te nen kan inlaichina atan hmasawna ropui tak min thlen thei ang.
2) Incheina thu ah: Kan sawi tak ang khan hnamdang hmusit ching mi ni ang reng si in, midang tihdan la (copy) hma tak kan ni leh si. Kan ngaihsan zawng Sapho tihdan phei chu a chhia a tha in kan la thuai thuai a. Kan inhmeh leh hmeh loh lam kan ngaihtuah lova, kan ti ve zel ringawt mai a ni.
Sapho tihdan te hi kan la chak lutuk a, India vaihote phei chuan min hmusitin min nuihzat zawk mah a. Incheina hi mimal rilru leh hnam rilru lanna pawimawh tak a ni si a. India mi (vaiho) kan tih te angin kan inchei ang a, an duh angin kan awm ang tihna chu a ni ber lo. Kan inpawm tlan (accept) theih tura inchei hi hnamdangte nena inlaichinna tha kan neih theih nana thil pawimawh tak pakhat a ni. Kan inchei dan atangin midang kan hipin kan hip lo thei a ni. Chuvangin, hnamdang zinga kan awmin inchei dan thiam hi thil pawimawh tak a ni. A bik takin college a zirlai ten an hotute duh dan ang te hian inchei thin sela, an inkarah inlaichin na a tha zawk ngei ang, hotute phalloh ang ngata inchei thinte hi zirlaite zingah an tam avangin phai lama lehkhazir tam tak te chu an hotute nen inlaichinna tha an neih loh phah fo thin tih mit ngeiin kan hmuh thin a ni.
3) Ei leh in thu ah: Mizo te hi ei siam thiam vak lo hnam kan ni awm e. Renchem leh siamtui dan pawh thiam lem lo kan ni. Mahse, mahni lo eithan tawhho chu ngaisanga tui pui ve tlat kan ni. Hnam dangin sa tuihnai vak lova an ngaih te pawh mi hnam zinga kan awmin bansan leh insum kan tum lem lo a ni.
Tin, hnamdang chaw leh an ei siam tui ti hlei thei lo tlat pawh kan tam, ei leh in thu hi mihring inlaichinna leh inkawmngeihna atan thil pawimawh tak ani si. Chuvang chuan, hnamdang ten an duhzawng tak leh tha an tih ang chi hi kan duh thiam ve a, kan ngaihsan pui ve te pawh a pawimawh a ni. Mizo chaw rilru a dah lal tlat hian midang nena kan inkarah harsatna a siam thei. Kan ei leh inturahte hian fimkhur ila miin min hmuh nepna tur anih chuan insumtheihna a pawimawh hle a ni. Hei hian hnamdangte nena kan inlaichinna kawngah hmasawna nasa tak min thlen thei ang.
4) Thiana siam: Kan Mizo hla phuatu pakhat chuan “Hnamdang hmusit lovin thianah i siam ang u,”a ti a. Mi hnam zinga kan awm chuan an hnam nun leh an thiltih dan te kan hriat thiam pui a pawimawh. Anmahni nun leh thil tih apiang bangbo taka zawm ve ngawt lovin hrethiam tela keini pawh a tul anga in siamthat (adjust) kan mamawh a, miin min kawm a, an thian atana min pawm theih turin kan awm a pawimawh a ni.
Mi thiana siam tur chuan rilru in hawng takin tawngkam zangkhai leh tha a pawimawh a, hmel hlim lo tak, tawng chang tak chu midangte tan an ngainat awm lo a ni. Mite thiana kan siam thiam loh chuan kan tan harsatna siamtu leh hlawhchhamna thlentu te pawh an ni thei. Hnamdang zingah i awm a nih chuan a hma thei ang berin thian siam tum la, chu chu i harsat leh i lawm laiin i tan mi tangkai a ni thei ang.
Thiantha i neih chuan i awmna apiangah i hlimin nuam i ti ang a, i thil zir leh tih turah te hlawhtlinna a thlen thei ang che. Thian i neih loh chuan khawi hmunah pawh awm la i hlim thei lovang. Hnamdang thian tha nei thiam, mi vannei tak tak an tam asin.
5) Mizo nundan tha: Mizo nundan leh chindan tha kan infah thin te hi hnamdangte nen kan inlaichinna leh in unauna tinghet thei tur zawng a kan hman a pawimawh a. Tlawmngaihna kan tih fo pawh hi Mizote min ti hming thatu anih ang in hnamdangte nen kan inkarah inlaichinna tha min siamsak tu ni thei se a lawmawm hle ang. Kan nun leh thil tihdan hian hnamdang te hipin min ngainat phahna ni thei se a lawmawm hle ang.
Khawiah pawh awm ila Kristian nundan mawi leh tha te, Mizo nundan tha leh tlawmngaihna hi i dah bo lovang u. Hei hi hnamdangte nen kan inlaichinna atana thil pawimawh tak a ni thei tih i hre nawn leh ang u.
6) Sakhuana: Sakhuana hi mihring rilru tithentu leh tipumkhat theitu a ni a, sakhuana lak urh lutuk avangin intihbuaina hial a thlen thei a ni. India ram hi sakhaw zalenna ram (secular state) a nihna hi hre reng ila, sakhaw dang vuan tute hi hmusit mai lovin inlaichinna tha kan neih na turin an sakhua te pawh zahsakin awmdan kan thiam a pawimawh hle a ni. Midang nen inlaichinna tha kan neih chuan kan sakhaw vawnna lamah pawh mi kan hip thei zawk ang. Midangte nena inlaichinna tha nei turin thusawi teuh aiin nundan tha a pawimawh fo. Kan hnam duhdan chauh tih tlang tum fo te, mahni duhzawng chauh tih lal fo te hian hnamdangte nena kan inlaichinna kawngah harsatna min thlen thei thin a ni. Midangte huat zawng ni lovin, min pawmpui leh min ngainat theih zawng a awm i tum fo ang u.
Original Submit Date: 2006-12-25
Author: Pi Lalrinpuii
